Zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie – liczy się każda godzina
Jeżeli Policja zatrzymała Ciebie albo kogoś z Twoich bliskich, rozpoczął się bieg ustawowych terminów. Pierwsze godziny mogą mieć duże znaczenie: prowadzone są przesłuchania, zabezpieczane dowody, a prokurator może rozważać wystąpienie do sądu z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania.
Samo zatrzymanie nie oznacza jednak, że podejrzany trafi do aresztu. Tymczasowe aresztowanie może zastosować wyłącznie sąd, jeżeli zgromadzone dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, o którym mowa w art. 249 § 1 k.p.k., oraz zachodzi przynajmniej jedna z przesłanek określonych w art. 258 k.p.k.
Zatrzymany ma prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem, a osoba najbliższa może ustanowić dla niego obrońcę na podstawie art. 83 § 1 k.p.k. Wczesna pomoc obrońcy pozwala przygotować zatrzymanego do przesłuchania, ocenić podstawy pozbawienia wolności oraz przedstawić argumenty przeciwko ewentualnemu aresztowaniu.
1. Ile może trwać zatrzymanie przez Policję?
Zatrzymanego należy natychmiast zwolnić, jeżeli przyczyny zatrzymania przestały istnieć albo jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie zostanie przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania – art. 248 § 1 k.p.k.
Jeżeli zatrzymany zostanie w tym czasie przekazany sądowi, musi zostać zwolniony, gdy w ciągu 24 godzin od przekazania nie doręczono mu postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania – art. 248 § 2 k.p.k.
Łączny okres zatrzymania przed zastosowaniem aresztu nie może zatem przekroczyć 72 godzin. Terminy liczy się od chwili faktycznego pozbawienia wolności, a nie od momentu sporządzenia protokołu czy przedstawienia zarzutów.
W postępowaniu przygotowawczym sąd może zastosować tymczasowe aresztowanie na okres nieprzekraczający 3 miesięcy – art. 263 § 1 k.p.k. Nie oznacza to jednak, że każdy wniosek prokuratora musi dotyczyć dokładnie 3 miesięcy ani że sąd ma obowiązek go uwzględnić.
Policja może zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła przestępstwo, a jednocześnie zachodzi m.in. obawa ucieczki, ukrywania się, zatarcia śladów albo nie można ustalić jej tożsamości – art. 244 § 1 k.p.k.
W sprawach drogowych zatrzymanie może wystąpić m.in. w związku z:
- wypadkiem ze skutkiem śmiertelnym lub ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu – art. 177 § 2 albo § 2a k.k.;
- niezatrzymaniem się do kontroli i ucieczka – art. 178b k.k.;
- prowadzeniem pojazdu w stanie nietrzeźwości w warunkach art. 178a § 4 k.k.;
- prowadzeniem pojazdu pomimo sądowego zakazu – art. 244 k.k.;
O zatrzymaniu nie decyduje jednak sama kwalifikacja prawna zarzucanego czynu. Muszą istnieć przesłanki przewidziane w art. 244 k.p.k.
2. Jakie prawa ma osoba zatrzymana?
Prawo do informacji o przyczynach zatrzymania
Zatrzymany powinien zostać natychmiast poinformowany o przyczynach zatrzymania i przysługujących mu prawach oraz wysłuchany – art. 244 § 2 k.p.k.
Z zatrzymania sporządza się protokół, który powinien zawierać m.in. czas, miejsce i przyczynę zatrzymania. Zatrzymany otrzymuje odpis protokołu – art. 244 § 3 k.p.k.
Policja powinna również przekazać mu pisemne pouczenie o przysługujących uprawnieniach za pokwitowaniem – art. 244 § 5 k.p.k.
Prawo do kontaktu z adwokatem
Na żądanie zatrzymanego należy niezwłocznie umożliwić mu nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem oraz bezpośrednią rozmowę – art. 245 § 1 k.p.k.
Co do zasady rozmowa powinna odbywać się bez udziału funkcjonariusza. W wyjątkowym przypadku, uzasadnionym szczególnymi okolicznościami, zatrzymujący może jednak zastrzec swoją obecność.
Jeżeli osoba pozbawiona wolności nie może sama ustanowić obrońcy, może to zrobić za nią inna osoba, w szczególności członek rodziny – art. 83 § 1 k.p.k. O ustanowieniu obrońcy należy niezwłocznie zawiadomić osobę zatrzymaną.
Prawo do milczenia
Osoba zatrzymana może złożyć oświadczenie dotyczące zatrzymania albo odmówić jego złożenia. Informacja o ewentualnych oświadczeniach zatrzymanego powinna znaleźć się w protokole – art. 244 § 3 k.p.k.
Po przedstawieniu zarzutów podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania, bez konieczności podawania przyczyny – art. 175 § 1 k.p.k.
Skorzystanie z prawa do milczenia nie oznacza przyznania się do winy. Podejrzany nie ma również obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść – art. 74 § 1 k.p.k.
Prawo do zawiadomienia osoby bliskiej
Na żądanie zatrzymanego organ zatrzymujący powinien niezwłocznie zawiadomić wskazaną przez niego osobę o zatrzymaniu – art. 245 § 3 k.p.k. w zw. z art. 261 § 1–3 k.p.k.
Zawiadomiona może zostać osoba najbliższa albo inna osoba wskazana przez zatrzymanego. Odpowiednie zastosowanie przepisów art. 261 k.p.k. pozwala również na zawiadomienie m.in. pracodawcy, szkoły lub uczelni, gdy zachodzą ku temu podstawy.
Prawo do złożenia zażalenia
Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu, które należy wnieść w terminie 7 dni od zatrzymania – art. 246 § 1 k.p.k. w zw. z art. 460 k.p.k.
Sąd bada:
- legalność zatrzymania, czyli jego zgodność z przepisami;
- zasadność zatrzymania, czyli istnienie rzeczywistych podstaw do pozbawienia wolności;
- prawidłowość wykonania zatrzymania.
Jeżeli zatrzymanie było niewątpliwie niesłuszne, zatrzymany może dochodzić od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia na zasadach określonych w art. 552 § 4 k.p.k.
Prawo do tłumacza i pomocy medycznej
Zatrzymany, który nie włada językiem polskim w wystarczającym stopniu, ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza – art. 72 § 1 k.p.k.
Ma również prawo do dostępu do niezbędnej pomocy medycznej, o czym powinien zostać pouczony na podstawie art. 244 § 2 i 5 k.p.k. Badanie lekarskie przeprowadza się, gdy wymaga tego stan zdrowia zatrzymanego albo zachodzą inne wskazania określone w przepisach wykonawczych.
3. Kiedy sąd może zastosować tymczasowe aresztowanie?
Tymczasowe aresztowanie może zastosować wyłącznie sąd, na wniosek prokuratora – art. 250 § 1 i 2 k.p.k.
Podstawowym warunkiem zastosowania każdego środka zapobiegawczego jest duże prawdopodobieństwo, że podejrzany popełnił zarzucane mu przestępstwo – art. 249 § 1 k.p.k.
Ponadto musi wystąpić co najmniej jedna z przesłanek szczególnych wskazanych w art. 258 k.p.k., takich jak:
- uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się – art. 258 § 1 pkt 1 k.p.k.;
- uzasadniona obawa nakłaniania innych osób do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo innego bezprawnego utrudniania postępowania – art. 258 § 1 pkt 2 k.p.k.;
- grożąca surowa kara w warunkach wskazanych w art. 258 § 2 k.p.k.;
- wyjątkowa obawa popełnienia nowego ciężkiego przestępstwa – art. 258 § 3 k.p.k.
Samo postawienie zarzutu nie wystarcza do zastosowania aresztu. Prokurator powinien wskazać konkretne dowody oraz okoliczności uzasadniające potrzebę izolacji podejrzanego.
4. Czy areszt można zastąpić środkami wolnościowymi?
Tymczasowego aresztowania nie należy stosować, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy – art. 257 § 1 k.p.k.
Zamiast aresztu sąd może zastosować m.in.:
- poręczenie majątkowe – art. 266 k.p.k.;
- dozór Policji – art. 275 k.p.k.;
- zakaz opuszczania kraju, połączony z zatrzymaniem paszportu – art. 277 k.p.k.;
- nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym – art. 275a k.p.k.;
- zawieszenie w wykonywaniu zawodu lub działalności – art. 276 k.p.k.;
- zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub przebywania w określonych miejscach w ramach dozoru.
Sąd powinien również uwzględnić przeszkody ograniczające możliwość zastosowania aresztu, w szczególności poważne zagrożenie dla życia lub zdrowia podejrzanego albo wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego najbliższej rodziny – art. 259 § 1 k.p.k.
5. Jak może pomóc adwokat po zatrzymaniu?
Pomoc adwokata może obejmować:
- ustalenie miejsca pobytu zatrzymanego;
- nawiązanie z nim kontaktu na podstawie art. 245 § 1 k.p.k.;
- konsultację przed przesłuchaniem;
- udział w przesłuchaniu podejrzanego;
- ocenę podstaw zatrzymania z art. 244 § 1 k.p.k.;
- przygotowanie zażalenia na zatrzymanie z art. 246 § 1 k.p.k.;
- analizę dowodów przedstawionych przez prokuratora;
- przygotowanie argumentów przeciwko aresztowaniu;
- przedstawienie propozycji środków wolnościowych;
- udział w posiedzeniu dotyczącym tymczasowego aresztowania;
- wniesienie zażalenia na postanowienie o zastosowaniu aresztu – art. 252 § 1 k.p.k.;
- składanie wniosków o uchylenie albo zmianę środka zapobiegawczego – art. 254 § 1 k.p.k.
Jeżeli bliska Ci osoba została zatrzymana, warto jak najszybciej ustalić miejsce jej pobytu i etap postępowania. Wczesny kontakt z obrońcą pozwala świadomie zdecydować o składaniu wyjaśnień oraz przygotować argumenty przeciwko ewentualnemu zastosowaniu tymczasowego aresztowania.